Bắc Ninh: Ứng dụng công nghệ số trong cảnh báo sớm thiên tai

Tăng độ tin cậy

Biến đổi khí hậu toàn cầu đang khiến các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với tần suất dày hơn, cường độ mạnh hơn và diễn biến ngày càng khó lường đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác dự báo khí tượng thủy văn.

Nếu như trước đây, các dự báo viên kết hợp kinh nghiệm với các phương pháp thống kê truyền thống thì hiện nay, khoa học công nghệ đã trở thành nền tảng quan trọng trong hoạt động nghiệp vụ. Yêu cầu dự báo cũng chuyển từ mô tả hiện tượng sang dự báo tác động; từ nhận định định tính sang dự báo định lượng với độ chi tiết, chính xác và thời gian cảnh báo sớm ngày càng cao.

Vườn khí tượng tại Đài Khí tượng thủy văn tỉnh.

Tại trụ sở Đài Khí tượng thủy văn tỉnh Bắc Ninh, những màn hình hiển thị liên tục cập nhật hình ảnh mây vệ tinh, radar thời tiết, các trường gió, độ ẩm và dữ liệu khí tượng từ nhiều nguồn khác nhau. Mỗi khi xuất hiện hình thế thời tiết nguy hiểm, đội ngũ cán bộ kỹ thuật nhanh chóng phân tích, đối chiếu các mô hình dự báo trong nước và quốc tế để đưa ra nhận định chính xác nhất.

Đồng chí Bùi Thị Thu Hiền, Giám đốc Đài Khí tượng thủy văn tỉnh cho biết: “Đơn vị hiện được trang bị hệ thống máy chủ hiệu năng cao phục vụ xử lý dữ liệu và chạy các mô hình dự báo. Việc kết hợp nhiều nguồn dữ liệu giúp nâng cao độ chính xác trong nhận định xu thế thời tiết và cảnh báo các hiện tượng nguy hiểm. Để xây dựng một bản tin dự báo, cán bộ chuyên môn phải liên tục cập nhật số liệu thực đo từ các trạm quan trắc, theo dõi diễn biến trên ảnh vệ tinh, radar thời tiết, đồng thời đối chiếu nhiều mô hình dự báo khác nhau trước khi đưa ra kết luận cuối cùng.

Đây là quá trình đòi hỏi trình độ chuyên môn cao và sự hỗ trợ mạnh mẽ của công nghệ hiện đại. Hiện toàn tỉnh có 13 trạm khí tượng, thủy văn được trang bị hệ thống quan trắc tự động, cho phép theo dõi liên tục lượng mưa, nhiệt độ, độ ẩm, tốc độ gió, mực nước và nhiều thông số chuyên ngành khác. Dữ liệu được truyền trực tuyến về trung tâm điều hành, giúp rút ngắn thời gian xử lý và nâng cao khả năng giám sát các hiện tượng thời tiết nguy hiểm”.

Bên cạnh đó, đơn vị còn khai thác hiệu quả các nguồn dữ liệu mở từ những trung tâm khí tượng uy tín trên thế giới như châu Âu, Nhật Bản và Trung tâm Dự báo Khí tượng thủy văn Quốc gia. Nguồn thông tin phong phú này giúp các dự báo viên có thêm cơ sở khoa học để đánh giá, nhận định và phát hành các bản tin dự báo với độ tin cậy cao hơn.

Chủ động ứng phó, giảm thiểu rủi ro

Hiệu quả của việc ứng dụng công nghệ được thể hiện rõ qua nhiều đợt thiên tai lớn xảy ra trên địa bàn tỉnh thời gian qua. Nhất là trong đợt mưa lũ lớn do ảnh hưởng của bão số 11 năm 2025, Đài Khí tượng thủy văn tỉnh đã liên tục phát hành các bản tin cảnh báo mưa lớn, nguy cơ lũ trên sông Cầu và sông Thương ngay từ khi xuất hiện lượng mưa lớn ở khu vực thượng nguồn.

Nhờ hệ thống quan trắc tự động và các thiết bị truyền dữ liệu từ xa, việc thu thập số liệu vẫn được duy trì liên tục dù nhiều khu vực bị ngập sâu, giao thông chia cắt và mất điện kéo dài. Thông tin dự báo được truyền tải nhanh chóng đến Ban Chỉ huy Phòng thủ dân sự và phòng, chống thiên tai các cấp, giúp địa phương chủ động triển khai các phương án ứng phó, bảo vệ công trình trọng điểm và giảm thiểu thiệt hại.

Tại các địa phương miền núi, nơi thường xuyên đối mặt với nguy cơ sạt lở đất, các bản tin dự báo càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo đại diện lãnh đạo xã Sơn Động cho biết, địa bàn vùng núi dốc, suối sâu nên nguy cơ sạt lở đất, lũ quét luôn thường trực mỗi khi mưa lớn. Vì vậy, địa phương luôn theo dõi sát sao bản tin dự báo thời tiết từ Trung ương và Đài Khí tượng thủy văn tỉnh ban hành, làm căn cứ để chỉ đạo các biện pháp ứng phó, chủ động rà soát các khu vực nguy hiểm, chuẩn bị phương án sơ tán người dân khi cần thiết.

Những năm gần đây, ngành Khí tượng Thủy văn đã ứng dụng mạnh mẽ các mô hình dự báo hiện đại vận hành trên nền tảng máy tính hiệu năng cao. Ưu điểm nổi bật của việc ứng dụng số hóa giúp các bản tin dự báo chi tiết đến từng khu vực cấp xã, phường. Đối với các hiện tượng như dông, lốc, sét, mưa đá, mưa lớn cục bộ hay nguy cơ lũ quét, sạt lở đất, cơ quan khí tượng có thể khoanh vùng những địa bàn có nguy cơ cao để phát hành cảnh báo cấp độ rủi ro giúp địa phương ứng phó kịp thời.

Mặc dù đạt nhiều kết quả tích cực, công tác dự báo khí tượng thủy văn vẫn đứng trước không ít thách thức. Cơ sở vật chất tại các trạm đo khí tượng, thủy văn, thiết bị quan trắc được đầu tư từ nhiều năm trước cần tiếp tục được nâng cấp, thay thế. Mật độ trạm quan trắc tại một số khu vực chưa đáp ứng yêu cầu theo dõi các hiện tượng thời tiết quy mô nhỏ nhưng cường suất lớn...

Để đáp ứng yêu cầu trong tình hình mới, ngành Khí tượng Thủy văn đang triển khai Đề án “Hiện đại hóa ngành Khí tượng Thủy văn đến năm 2025 và thời kỳ 2026-2030”. Theo mục tiêu đề ra, đến năm 2030 khoảng 95% mạng lưới quan trắc khí tượng, đo mưa và đo mực nước sẽ được tự động hóa; tối thiểu 40% các trạm đo lưu lượng nước được tự động hóa.

Ngành cũng tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật, công nghệ vệ tinh và viễn thám để nâng độ tin cậy của dự báo thời tiết hằng ngày lên 80-85%; cảnh báo bão trước từ 3-5 ngày; cảnh báo lũ quét, sạt lở đất trước khoảng 6 giờ; từng bước chuyển mạnh từ dự báo hiện tượng sang dự báo tác động.

Theo đồng chí Lê Xuân Lợi, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, trong bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan và khó lường, công tác dự báo, cảnh báo sớm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phát triển kinh tế - xã hội và bảo đảm an toàn cho người dân. Việc tiếp tục đầu tư hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, nâng cấp hạ tầng công nghệ, thúc đẩy chuyển đổi số và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là giải pháp then chốt để nâng cao năng lực dự báo trong thời gian tới.

Có thể khẳng định, trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó lường, việc ứng dụng công nghệ sẽ góp phần giúp công tác dự báo đi trước một bước, tạo nền tảng quan trọng để các cấp chính quyền và người dân chủ động ứng phó, giảm thiểu rủi ro và bảo vệ thành quả phát triển kinh tế - xã hội.