1. Về lịch sử

Xã Sơn Động là một đơn vị hành chính cấp xã thuộc tỉnh Bắc Ninh. Thực hiện Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính tỉnh Bắc Ninh năm 2025, từ ngày 01 tháng 7 năm 2025, xã được hình thành trên cơ sở sáp nhập của ba xã (Vĩnh An, thị trấn An Châu, An Bá).

2. Về địa lý

Xã Sơn Động có vị trí địa lý: Phía Bắc giáp với xã Đại Sơn, phía Đông giáp với xã An Lạc, phía Nam giáp xã Tuấn Đạo, phía Tây tiếp giáp với xã Yên Định, tỉnh Bắc Ninh. Xã có diện tích đất tự nhiên là 78,72km²; toàn xã có 33 thôn, với tổng số hộ dân là 6.141 hộ, có 17 thôn đặc biệt khó khăn. Toàn xã có 5.796 hộ với 24.745 nhân khẩu; đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 48,8% dân số, chủ yếu là các dân tộc Tày, Cao Lan, Sán Chí, Nùng… Sinh sống tập trung theo cộng đồng.

3. Về Văn hóa- Xã hội

Xã có bản sắc văn hóa đặc trưng, giàu truyền thống và có đời sống xã hội ổn định, cộng đồng gắn bó.

Trước và sau sáp nhập, tình hình kinh tế trên địa bàn xã cơ bản ổn định và có bước phát triển; các hoạt động sản xuất, kinh doanh được duy trì và mở rộng; đời sống Nhân dân từng bước được nâng lên. Cơ cấu kinh tế của xã chuyển dịch theo hướng tích cực, giảm tỷ trọng thuần nông, tăng dần tỷ trọng thương mại - dịch vụ, tiểu thủ công nghiệp. Bên cạnh sản xuất nông - lâm nghiệp và chăn nuôi giữ vai trò nền tảng, hoạt động dịch vụ, thương mại ngày càng phát triển; nhiều công ty, doanh nghiệp quan tâm đầu tư; số lượng hợp tác xã, tổ hợp tác, hộ kinh doanh cá thể tăng so với đầu nhiệm kỳ, hoạt động ngày càng hiệu quả, góp phần giải quyết việc làm, tăng thu nhập cho người dân, nhất là ở khu vực nông thôn và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Các lĩnh vực văn hóa - xã hội tiếp tục được quan tâm; sự nghiệp giáo dục, y tế được duy trì ổn định, hệ thống trường học, trạm y tế được bố trí phù hợp theo hiện trạng các đơn vị hành chính mới. Công tác an sinh xã hội, giảm nghèo, chăm lo các đối tượng chính sách, người có công được triển khai kịp thời, đúng quy định. Kết cấu hạ tầng kinh tế - xã hội, nhất là giao thông nông thôn, điện sinh hoạt từng bước được đầu tư, nâng cấp, đáp ứng nhu cầu phát triển và đời sống của Nhân dân. Quốc phòng, an ninh được giữ vững; an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội cơ bản ổn định; hệ thống chính trị sau sáp nhập nhanh chóng được kiện toàn và đi vào hoạt động nề nếp.

Trên địa bàn xã có hệ thống di tích tích lịch sử văn hóa, di sản phong phú, đa dạng, trong đó có 6 di tích đạt di tích lịch sử cấp tỉnh: Đền Vua Bà- Đền Đức Ông, Đình Chùa Chẽ, Đình Mai Hiên, Đình Đặng, Đình An Bá, Đình Thượng 1... Hằng năm vào các dịp Lễ hội truyền thống của địa phương, xã Sơn Động đón hàng nghìn lượt du khách đến dâng hương và hưởng thụ các hoạt động văn hóa, thể thao dịp tết nguyên đán hàng năm. Đây là điều kiện thuận lợi để xã Sơn Động mở rộng giao lưu, tiếp cận những sản phẩm văn hóa chân chính, tiếp thu những giá trị văn hóa tiên tiến, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa, tinh thần của nhân dân trên địa bàn xã.

- Nổi bật về Lễ hội truyền thống của xã Sơn Động như: Lễ hội Đền Vua Bà- Đền Đức Ông và Đình Chùa Chẽ, là những quần thể di tích được công nhận là di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh từ năm 2004, và Lễ hội Bơi Chải, là di sản văn hoá cấp Quốc gia được ghi nhận từ năm 2024.

Lễ hội truyền thống của địa phương là một sự kiện văn hóa – tâm linh đặc sắc của địa phương, phản ánh đậm nét truyền thống lịch sử và đời sống tín ngưỡng của người dân; là hoạt động truyền thống lâu đời, phản ánh đời sống gắn bó với sông nước của người dân địa phương.

Cùng với đó là công tác bảo tồn các giá trị văn hoá truyền thống của địa phương cũng được quan tâm khôi phục và bảo tồn như: Dân ca quan họ, hát then đàn tính, nhảy Tắc Xình…..

* Lễ hội Bơi Chải:

Lễ hội bơi chải An Châu là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia

- Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch (VHTTDL) đã ban hành quyết định đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia đối với Lễ hội truyền thống bơi chải An Châu (Sơn Động).

- Lễ hội truyền thống bơi chải An Châu diễn ra tại thị trấn An Châu (Sơn Động), trung tâm lễ hội là đình, chùa Chẽ, nghè Chải và khu vực sông Lục Nam. Theo dân gian lưu truyền, hội bơi chải trên sông An Châu có từ thế kỷ thứ XV gắn với tên tuổi tướng quân Vi Đức Thăng thời hậu Lê. Ông là thủy tổ họ Vi theo vua Lê Thái Tổ khởi nghĩa Lam Sơn, dự hàm khai quốc công thần được giao trấn giữ vùng ải thung lũng An Châu.

-Hằng năm, nhân dân thị trấn An Châu tổ chức lễ hội bơi chải vào ngày 8, 9, 10 tháng 4 (âm lịch) nhằm tái hiện việc huấn luyện thủy binh lục chiến vùng sơn cước do tướng quân Vi Đức Thăng khởi xướng chống giặc ngoại xâm phương Bắc. Lễ hội diễn ra nhiều hoạt động đặc sắc. Sau lễ tế do các vị bô lão chủ trì tạ ơn trời đất, những người có công dựng xây đất nước, che chở cho dân làng là lễ rước thuyền, hạ thủy và hội thi bơi chải sôi nổi, ý nghĩa.

- Mỗi thuyền bơi có 10 vận động viên là những chàng trai khoẻ mạnh được tuyển chọn tại các tổ dân phố thuộc thị trấn đua tài trên dòng sông An Châu. Hai bên bờ sông, cờ Tổ quốc, cờ hội, băng rôn khẩu hiệu rực rỡ cùng màu sắc của thuyền, trang phục thi đấu hòa quyện với âm thanh náo nhiệt của tiếng trống, tiếng mõ, tiếng reo hò cổ vũ tạo thành một bức tranh sống động, mang đậm sắc màu lễ hội truyền thống dân tộc.

Lễ hội bơi chải An Châu bị gián đoạn trong kháng chiến chống thực dân Pháp và chống Mỹ. Từ năm 2000, lễ hội được khôi phục và từ đó duy trì hằng năm nhằm cầu cho mùa màng bội thu, cuộc sống ấm no, hạnh phúc và tưởng nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc đã có công trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ quê hương. Nhiều năm nay, lễ hội luôn được cộng đồng gìn giữ, tổ chức theo các nghi lễ truyền thống, bảo tồn, phát huy giá trị đặc sắc đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần của nhân dân và du khách thập phương.

Việc đưa Lễ hội truyền thống bơi chải An Châu vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia tạo điều kiện để ngành văn hóa và các địa phương tăng cường thực hiện các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa - nghệ thuật truyền thống trong thời đại mới.

Trong tháng 12/2025, UBND xã Sơn Động tổ chức truyền dạy lớp tập huấn Bơi thuyền thuộc Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xã Sơn Động năm 2025. Với sự tham gia của 65 học viên đến từ các thôn khác nhau.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH MINH HOẠ

* Lễ hội Đền Vua Bà- Đền Đức Ông và Đình Chùa Chẽ

- Tiếp tục tuyên truyền giới thiệu sâu rộng trong nhân dân về lịch sử của Vua Bà Liễu Hạnh, Tướng công Vi Đức Thăng.

- Khơi dậy niềm tự hào dân tộc, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, tình yêu quê hương đất nước, nâng cao đời sống văn hóa tinh thần trong nhân dân. Qua đó động viên mọi người phấn khởi thi đua lập thành tích hoàn thành các nhiệm vụ chính trị - kinh tế - văn hóa xã hội của địa phương; lập thành tích chào mừng các ngày lễ lớn của dân tộc.

- Đẩy mạnh thực hiện chủ trương xã hội hóa các hoạt động văn hóa, phát động công đức quỹ xây dựng, tu bổ, tôn tạo khuôn di tích ngày một khang trang, phát huy vai trò là trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh, lễ hội truyền thống; nơi sinh hoạt văn hóa và phục vụ phát triển du lịch của địa phương.

- Giới thiệu, quảng bá du lịch và từng bước đẩy mạnh phát triển kinh tế - văn hóa xã hội và du lịch; bảo tồn các sản phẩm đặc trưng của địa phương, phát huy giá trị văn hóa và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của nhân dân.

- Quy mô: Được tổ chức quy mô cấp xã, diễn ra trong 2 ngày 14,15 tháng giêng hàng năm.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH MINH HOẠ

* Về bảo tồn dân ca quan họ

Thực hiện việc Truyền dạy dân ca quan họ cho đồng bào dân tộc thiểu số và hạt nhân văn nghệ, người yêu quan họ ở các khu dân cư.

Để góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, thực hiện Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xã Sơn Động năm 2025. Đến nay xã có 2 Câu Lạc bộ dân ca quan họ xã.

* Về bảo tồn điệu đàn tính, hát Then

Xã Sơn Động sau sáp nhập trở thành đơn vị hành chính mới rộng lớn, với tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm gần 50% dân số. Kế thừa và phát huy những giá trị tốt đẹp của huyện Sơn Động cũ và xác định rõ những thế mạnh và giá trị văn hóa truyền thống riêng có của mình; Sơn Động đã và đang nỗ lực giữ gìn, bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc qua việc tổ chức các lớp truyền dạy hát Then-đàn Tính, để làn điệu Then của đồng bào Tày - Nùng tiếp tục ngân vang nơi miền núi xa xôi của tỉnh. Đến tháng 11/2025 tổ chức tổng kết lớp tập huấn truyền dạy hát Then, đàn Tính; đây là lớp tập huấn thực hiện Kế hoạch số 39/KH- UBND của UBND xã Sơn Động về triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi năm 2025, nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống của cộng đồng dân tộc gắn với phát triển du lịch trên địa bàn xã.

* Về bảo tồn điệu Nhảy Tắc Xình

Xã Sơn Động thực hiện truyền dạy cho các học viên là đoàn viên thanh niên, hội viên phụ nữ, người cao tuổi, lực lượng văn nghệ các thôn và bà con nhân dân trên địa bàn điệu nhảy Tắc Xình của dân tộc Cao Lan. Đây là một trong những hoạt động trọng tâm của xã trong thực hiện Dự án 6 “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch” thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi xã Sơn Động năm 2025.

Lịch sử - Văn hoá